Биыл Қостанайда облыстық домбырашылар байқауымен қатар Домбыра күніне орай алғаш рет жоспарланып отырған «Тобыл-Торғай өңірінің музыкалық мұрасы: «кеше-бүгін-ертең» атты ғылыми республикалық конференциясына дайындық басталып кетті. Фольклорлық ғылыми-зерттеу лабораториясының басшысы Бағлан Бәбіжанмен Тобыл-Торғайдан шыққан Нұржан Наушабайұлы, Нұрхан Ахметбеков, Ахмет Байтұрсынұлы және Міржақып Дулатов сынды тұлғалардың музыкалық мұраларын зерттеу мақсатында келісім жасалды. Консерватория басшылығының қолдауымен қарқынды жұмыстар атқарылды. Облыстық халық шығармашылығы орталығының қызметкері Мұрат Нағашыбай Алматы қаласындағы Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясын барып, архивтерді ақтарып, біраз құнды дүниелерді алып келді. Зерттеу барысында көне ноталармен қатар архивтік жазбалар, таспаға жазылған мұралар, құнды деректер жинақталды. Бұл үлкен бастаманың басы ғана. Өткенімізді толыққанды түсіну үшін зерттеу маңызды. Тарихи құндылықтарды, мәдени мұраларымызды терең білу – қазіргі ұрпаққа өзінің түп тамырын түсіну үшін қажет. Осы орайда осынша мол мұраға қол жеткізіп, алып келген Мұрат Нағашыбайды сөзге тартқан едік.
–Мұрат, маңызды іссапардан оралдың. Маңызды дейтініміз бір апта бойы Тобыл-Торғай өңірінің жыр маржаны сақтаулы тұрған фольклорлық ғылыми-зерттеу лабораториясына барып, бізге тиесілі мол мұраны көзбен көріп келдіңіз. Жалпы бәрі қалай басталып еді, әңгімеміді осыдан бастасақ?!
–Жалпы бұл бастама аяқ асты келген жоқ. Өздеріңіз білесіздер, жыл сайын облыс орталығында «Арқада Наушабайдың Нұрқаны өткен...» атты фестиваль өтеді. Оған мықты деген жыр-термешілер еліміздің әр өңірінен келеді. Осы кештің басты қонағы – Қазақстанның Еңбек сіңірген қайраткері Алмасбек Алматов ағамыз. Бірде ол кісі: «бізде Нұржан Наушабайұлының біраз еңбектері жатыр. Сыздық Әбілғазин кезінде тапсырған» деген еді. Содан облыстық халық шығармашылығы орталығының басшысы Дәмер Қалқаев Алматыдағы Құрманғазы атындағы консерваторияның ректорымен байланысқа шығып, рұқсат алды. Ол жерде зертханалық бөлім бар. Зертханада еліміздің әр түкпірінің өзіне тән мол мұрасы сақтаулы. Көне дауыстар, бейне таспалар, ноталар. Бұдан басқа, мұраларды жинақтау барысында тек біздің облысымыздың ғана емес, бүкіл Қазақстанның мәдени мұрасын қамтылғанын көрдім. Соның ішінде біздің жерлесіміз Нұржан Наушабайұлының жазбалары, әндері сақталған екен. Оны кезінде зерттеуші Сыздық Әбілғазин арнайы бейнеге жазып тапсырыпты. Кітабын, әндерін орындап, бейнеге түсіріп беріп кеткен. Ол кісі кезінде Тобыл-Торғай өңірін аралап, жыр-термелерді, жоқтауларды жазып алып, экспедиция жасағанын білеміз. Осынша мұраға біз кездейсоқ қол жеткіздік дей алмаймын. Ол жақта отырған өнер жанашырлары бізге қолдау білдіріп, Қазақстанның Еңбек сіңірген қайраткері Алмасбек Алматов, профессор Айгүл Қосанова, PhD доктор Бағлан Бәбіжан және ғылыми қызметкері, жерлесіміз Ермек Қазмұхамбеттің көмектері ерекше болды.
–Мұндай ғылыми конференция алғаш өткелі отыр екен. Сол жайында азырақ тоқтала кетсеңіз.
–Қазірден бастап жазда ауқымды республикалық деңгейде конференция болады деп дайындық жұмыстары жүріп жатыр. Оған Алмасбек Алматов келеді. Ол кісі Тобыл-Торғай жеріне ғылыми-зерттеу экспедициясын жүргізу керек деген ойын айтпақшы. Ал Бағлан Бәбіжан сол жиналған мол дүниені қалай сақтау керек екенін түсіндіріп, жолын көрсетеді. Айгүл Қосанова әндерін орындайды. Консерваторияда Науырзым ауданының тумасы Шерхан деген жігітпен таныстым. Ол Айтбай Мұздаханов, тағы да басқа Торғайдан шыққан күйшілердің шығармаларын зерттеп, докторлық жұмыс қорғап жатыр екен. Ол да келемін деді. Зерттеуші Шолпан Тәткеновамен де кездестім. Ол Арқалық қаласының тумасы. Нұржан бабамыздың жұмыстарын зерттеп жүр. Енді болашақта осындай кісілердің басын қосып, маңызды іс атқарамыз деп отырмыз. Алып келген материалдардың ішіндегі ең бастысы – Сыздық Әбілғазиннің Нұржан Наушабайұлының шығармаларын орындаған жазбалары. Бұл жазбалар тек тарихи құндылық қана емес, музыкалық мұрамызды сақтап, ұрпақтан-ұрпаққа жеткізу жолында үлкен көмек болады. Сонымен қатар, осындай ғалымдар мен өнер қайраткерлерінің қатысуы, олардың өз тәжірибелерін бөлісуі үлкен маңызға ие. Бұл конференция, әрі ғылыми жұмыс, әрі мәдени іс-шара ретінде өтетін болады.
–Алыс жолдан қандай мұра ала келдіңіз?
–Торғайдың тумасы, белгілі ақын, жыршы, күйші Ахметхан Әбіқаевтің ұлы Болатбекпен таныстым. Ол кісіде әкесінің біраз дүниелері сақталыпты. Оны уақытша көшіріп алуға берді. Осынша мол дүние Қостанайда сақталуы керек деп ойлаймын. Бұл біздің мұрамыз. Мүмкін болса, өзімізде зертханалық орталық ашсақ деген ойым бар. Ол қай жерден ашыларын білмеймін. Осы әкелген дүниелер жоғалып кетпеуі керек. Облыстық халық шығармашылығы орталығының кинобейнеқор деген де атауы бар. Мүмкін біздің орталықта сақталып, болашаққа жетер. Бұл сол үшін жасалып жатқан жұмыстардың алғашқы аяқалыстары.
Мені таңқалдырған дүние – консерваторияның ішінде біздің өңірдің тұлғаларын зерттеп, насихаттап жүрген жандар бар екені. Олардың көбі біздің өңірдің азаматтары. Олар өңірге, өнерге деген жанашырлығының арқасында үлкен жұмыстар атқарып жатыр. Ол ортаның істеп жатқан еңбегі ұшан-теңіз. Ал оларды Қостанайдан осындай құнды дүниелерді іздеп, зерттеп жатқаны қызықтырды. Көп облыстар мұндай жұмыстарға көп көңіл бөлмейді екен, тек Маңғыстау облысы ғана келіп, бірнеше құнды мұраны сатып алып кетіпті. Ал біз, жақсы адамдардың жанашырлығының арқасында, осы мұраларды жинап, сақтап алып жатырмыз.
Ендігі жұмыс осының бәрін реттеп, құнттау керек. Алмас ағайдың бір ойы – Аманкелді, Жанкелдин, Арқалық қаласы, облыстағы барлық өңірді аралап, өнерпаздарды жазып, халық шығармашылығы орталығына тапсырып, сақтау керек деді. Бұл идеяны жүзеге асыру арқылы біз өзіміздің мәдени мұрамызды, тұлғаларымызды ұрпақтан-ұрпаққа жеткізіп, сақтап қалуға мүмкіндік аламыз. Әрбір құнды дүниені зерттеп, жинақтап, жүйелі түрде мұрағатта сақтап, оны кейінгі ұрпаққа жеткізу – ең басты міндетіміз.
–Ендігі мақсат қандай болмақ?
–Жаңа бұл бастамасы ғана деп айтқан болатынмын. Әрине, мүмкін менен де бұрын барып, жекелеген азаматтар зерттеген шығар. Өз басыма бұл үлкен жаңалық болды. Жаңа бізде де ғылыми-зерттеу орталығы, қор болса деп айтқаным сол еді. Бұл ойымды басшылар да қолдай жатар. Енді телевидение мен «Қазақ» радиосына да хат жолдап, сұрастыру ойда бар. Олардың «Алтын қорында» біраз дүние жатыр деп естідік. Рұқсат берсе, ол жерге де барып, қоржынымызды толтырармыз. Себебі, бізде сақталып жатқан материалдардың барлығы үлкен құндылыққа ие. Мұндай мұраларды жинақтап, зерттеу тек болашаққа ғана емес, бүгінгі қоғамға да қажет.
Сондай-ақ, болашақта осы жинақталған құнды дүниелерді арнайы көрмелер мен зерттеу жұмыстары арқылы халыққа таныту керек. Қорды тек сақтау ғана емес, оны халыққа жеткізу, әрбір адамның мәдени мұраға деген қызығушылығын арттыру да маңызды. Сонымен қатар, бұл жұмыстарды тек ғылыми қауымдастықта ғана емес, жастар арасында да насихаттау керек. Өйткені, жастар өз тарихын, өнерін, мәдениетін білуі тиіс. Ол үшін мектептерде, жоғары оқу орындарында арнайы курстар ұйымдастыру, шығармашылық кештер өткізу қажет болар. Жалпы мақсатымыз – мәдени мұрамызды ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп, оны зерттеу арқылы өз тарихымызды жаңғырту.
– Әңгімеңізге рақмет!
